Көпір жөндеуге жабылды
5 Тамыз 2020

Көпір жөндеуге жабылды

Бәйтеректік отбасыға еріктілер қолдау көрсетпек
5 Тамыз 2020

Бәйтеректік отбасыға еріктілер қолдау көрсетпек

Қайыржан Хасановтың жаңа кітабының таныстырылымы онлайн форматта өтеді
5 Тамыз 2020

Қайыржан Хасановтың жаңа кітабының таныстырылымы онлайн форматта өтеді

Бірінші сұрыпты нан бағасы арзандады
5 Тамыз 2020

Бірінші сұрыпты нан бағасы арзандады

Ауыл тазалығы күн тәртібінен түспейді
5 Тамыз 2020

Ауыл тазалығы күн тәртібінен түспейді

Сұңқар-8: жаңғыртудан жаңа шапан киді
5 Тамыз 2020

Сұңқар-8: жаңғыртудан жаңа шапан киді

Жылқы баптау – қанға біткен қасиет

Жылқыны бағу мен оның өнімдерін адам игілігіне жарату – күнелтіс қамы болса, оны баптап, жаратып, бәйгеге қосу – өнер. Өнер болғанда да қанмен сіңетін қасиет, аса қызығушылықпен жылдар бойы ден қоя үйренбесе, зерттемесе сырын оңайлықпен аша қоймайтын ғылым. Жылқы түлігін алғаш қолға үйреткен немесе жылқы түлігі алғаш даласынан табылған деп аталатын біздің халқымызда жүйрікті жазбай танып, оны балаша баптап, құстай ұшырған дала перзенттері – атбегі, сейістердің орны бір бөлек.

E33B1A0F-DCA6-42AB-9EEA-B45B7B451C2B

Қазір Казталов өңірінде ат жаратып, ат қосып жүргендердің арасында Нұрлан Нұғмановтың орны бөлек. Ол бүгінгі жас буынның ұстазы, кешегі құрық ұстаған сейістердің ізбасары. Атадан әкеге, одан өзіне дарып, бүгінде балаларына өткен сейістік өнердің жуан ортасында жүр. Айтас атасы да мал бағып, талай марапатқа ие болған азамат еді. Қаршадайынан жылқы малының қыр-сырына қанығып, құрығы құтты әкесінің ілімі мен тәлімін сіңіріп өскен ұл оны өзінің зердесіне сала байытып, тәжірибесімен жетілдіріп, кәнігі жылқышы болып қалыптасты. Жылқыны алыстан таныр сыралғылық, сыншылық қасиеті ашылды.

E8861C43-2562-4CED-B4BC-EE2AA05F190A

Иә, Нұрлан Елімұлының есімі облыс жұртшылығымен қатар республикаға да жақсы таныс бола бастағанына біраз уақыт болды. Ол баптаған сәйгүліктер бәйгелерде алдына қара асырмаса, ол тәрбиелеген шабандоздар көптеген жетістіктерге жетіп жүр. Қанды арап, ағылшын тұқымдарын айтпағанда өзіміздің жабы тұқымдас қазақы жылқылардың да бабын білген атбегінің айтуынша, қазақы жылқыны дұрыс танып, бабына келтірсе дүниедегі ең мықты сәйгүлік шығады екен.

E42A5419-03EA-4ABF-AA11-163AD0610E43

Айтпақшы, Нұрлан ағамыз Бостандық ауылынан арнайы атқора салып, «Айбын» спорт клубымен бірлесе жас шабандоздар дайындайтын үйірме де ашып отыр. Сәті түсіп ағамыздың атқорасына бас сұқтық. Бұрын соңды американдықтардың киносынан көретін ранчолардағы атқора алдымнан шыққандай. Сәйгүліктер тұратын орындар әрі таза, әрі жарық қылып жасалған екен. Атқораның келесі бөлігінде биелер мен құлындар байлаулы тұр. Бабы келген биелерді ағамыз өзі сауып, саумалын ауылдастарға сатып отыр. Мұның мәнісін сұрағанымызда ол: - Әр биенің өз мінезі бар. Бөгде адамға сауғызбайды немесе сүті иімей қалады. Сондықтан өзім саумасам болмайды. Қандай да болмаса ауруға жылқы сүтінің ем екені әу бастан белгілі. Әсіресе қазіргідей тұмау, өкпе ауруына таптырмайды. Елімізде аты өшкір дерт басталғалы жанұямызбен ақылдаса келе бие байлап, саумал сатуды қолға алдық. Ауылдастарымыз саумал ішуге үйреніп те кетті. Тіптен, облыс орталығында тұратын ауыл азаматтары хабарласып, бірден 10-15 литр саумал, қымызға тапсырып беріп, алдырып жатыр, -деп жауап қатты. Байқағанымыздай, атқораға келіп, саумал ішуге дағдыланған бостандықтың ағайынның қарасы көп-ақ. Бағасы да қымбат емес. 200 граммы – 200 теңгені құрайды.

E91EAC16-6967-443C-81BF-E2044B7FCAB7

Қорада осыдан 5-6 жыл бұрын бәйгелерде шаңына ат ілестірмеген «Алапаш» есімді сәйгүлікті де көзіміз шалып қалды. Қазақта «Сығанала» атанған қызыла ала түсті бұл сәйгүліктің жаратылысы бөлек. Қарапайым ғана қазақы ат туралы кезінде талай жазған болатынбыз. Жылқы малын жақсы сынап, танитын Нұрлан Елімұлы «Алапашты» құлын кезін байқап, баптаған. Сонымен бірге Нұрлан ағамыздың «Жалғыз оқ» атты сәйгүлігі де бір кездері жақсы танымал болатын. Қазіргі күнде «Жалғыз оқ» үйір бастап жүр дейді.

1BE13CF0-DC44-4017-A7E1-17D5E63550C6

«Бәрін айт та, бірін айт» демекші, сейістік өнерді терең меңгерген Нұрлан Нұғмановтың жылқы туралы айтары көп. Тек тыңдайтын құйма құлақ керек. Нұрекеңнің айтуынша, ат баптаудың бірыңғай қалыптасқан қағидасы, қалып үлгісі – стандарты жоқ. Баптау әр аттың өзінің мінезі мен ерекшелігіне қарай жүргізіледі екен. Демек, қанша ат бар десек, олардың сонша мінезі бар, яғни сонша баптау түрлері мен ерекшеліктері болады деген сөз. Шебер атбегі болу үшін әрбір жылқының психикасын, ішкі сырын, мінез-құлқын толық меңгеріп, соған сай әрекет ете білу керек дегенді ұғындырады.

570179AC-7986-44EE-8A14-6749CE62F595

- Қатар тұрған екі атты бір әдіспен баптау мүмкін емес. «Аттың сыры иесіне мәлім» дегендей, оның ішкі сырын, мүмкіндігін білу керек. Негізінде спортқа адам баптаудан, ат баптау қиын. Адамның тілі бар, айтасың, сұрайды, түсіндіресің, ал аттың тілін өзің табуың керек. Жаясы жалпақ, жонды да қоңды құлын сауыр қара етті жүйріктерді жаратып, арытамын деп жілік майын үзіп алудан, олпы-солпы пішінде жұпыны, жүдеу тартып тұрған тұлпарларды семіртуде сақ болу керек. Дене тұрқы онша ірі емес, семіздікті сүйетін құлын сауыр жүйріктер негізінен етіне сеніп шабады. Мұндай аттарды ретіне қарап бір айдан асырмай жаратып, 4-5 рет суына тиіп, таң асырып, бәйгеге қоса беруге болады. Ал етті, қол-аяғы балғадай балуан денелі жүйріктерді көбірек әурелеу керек,- дейді сейіс бізбен әңігімесінде. Бапкердің әңгімесінен ұққанымсыз, тұқымына, күйіне, жалпы физикалық жағдайына байланысты атты бабына келтіруге шамамен 40-60 күн кетеді. Ал бұрыннан бабында жүрген бәйге аттары оншақты күн тынығып қайта қосыла береді екен.

5A753364-A791-4283-9A9E-A4AD17DED629

Бәйге атының терін алу, бәйге атын сынау, бәйгенің түрлері, атты баптау, атқа қатысты спорт түрлері, шабыс түрлері, жылқы малының аурулары мен оларды емдеу, жылқы терісін баптап, бұйымдар жасау, жылқыны жасына қарай күзеу, жылқы сүтін сақтау, ат әбзелдері мен оларды дайындау, күтіп ұстау, жайылым түрлері, оны тиімді пайдалану – Нұрлан мектебінің тылсым дәрістері. Иә, шалыс оқып отырған жоқсыз. Қазірде ауданымыз бойынша Нұрлан Нұғмановтың мектебі қалыптасып үлгерді. Ауданда жылқы бағып, тұлпар жаратып жүрген небір мықтылардың өзі осы Нұрлан ағамызбен ақылдасып отыратынын талай көзіміз көрді. Аудан орталығында ат үйірмесін ашқан Талғат, Жоламан сынды атбегілер біздің кейіпкеріміздің шәкірттері екені сөзімізге дәлел бола алады.

Ер қанаты ат болса, сол тұлпарды баптайтын ер-азамат. Ал сонда ер-азаматтың бабын келтіретін кім болмақ? Әрине, құдай қосқан қосағы. Нұрлан ағамыздың жылқы танығандай, талай сұлудың ішінен танып, таңдап алған өмірлік жұбайы – Салтанат жеңгеміз. Жеңгеміз де жылқының сырын ағамыздан кем білмейді. Жас күнінен ерінің қасынан бір елі қалмаған Салтанат мал бағудың талай қиындықтарын басынан өткерді. Десек те, жүзінен жымиған күлкісі кетпей, шаруасына мығым келіншек Нұғмановтар отбасының берекесін кіргізді, түтінін түзу ұшырды. Бүгінде отбасы 1 қыз, 2 ұл тәрбиелеп, олардан тараған немере мен жиеннің қызығын бірге көруде. Салтанат жеңгеміз де қымыз ашытудың, жылқы сүтінен жасалатын небір тәттілердің шебері екеніне сапарымыз барысында көзіміз жетті. Дәлірек айтсақ, жеңгеміздің күбіде қымыз сапырып жатқан сәтіне куә болдық. Сонымен бірге жылқы сүтінен жасалған құрттан да дәм таттық. Міне, шеберлік.

Бүгінде өзінің балаларымен бірге, өзге де балаларды атадан қалған мұра өнерге, мирас іске баулып жүрген Нұрлан Нұғмановтың алға қойған мақсаттары да көп. Мал бағудың құрығын үлкен ұлы Нұрсұлтанға табыстап, кіші ұлы Сұлтанбекті өзі қасында тәрбиелеп жүр. Атқорадағы аттардың тазалығы мен азығын беру осы кіші ұлының мойындағы шаруа. Ендігі кезекте ағамыз атқора қасынан тынығып, жылқы терапиясымен емделетін арнайы орын салмақшы. Яғни саумал, қымыз ішіп жататын арнайы үй-жай және атқа мініп, шабатын ипподром салуды көздеп отыр. Сейістің бастаған ісі нәтижелі болсын дейміз!

 Қайрат Жақып,

Казталов ауданы

zhaikpress.kz

Ұқсас жаңалықтар Басқа да жаңалықтар
Қара сиырдың зарын кім тыңдайды?

Қара сиырдың зарын кім тыңдайды?

4.08.2020, 16:45

Елдегі су ерінге тимей тұр...

Елдегі су ерінге тимей тұр...

29.07.2020, 15:46

Казталовта ерікті жастар ерлікке пара-пар істерімен көрініп жүр

Казталовта ерікті жастар ерлікке пара-пар істерімен көрініп жүр

23.07.2020, 16:47

Казталовқа жас мамандардың алғашқы легі келді

Казталовқа жас мамандардың алғашқы легі келді

23.07.2020, 16:17

Казталовтық кәсіпкерлер аудан дәрігерлеріне 600 жиынтық жеке қорғану құралдарын алып берді

Казталовтық кәсіпкерлер аудан дәрігерлеріне 600 жиынтық жеке қорғану құралдарын алып берді

20.07.2020, 13:48

Казталовтық кәсіпкер үндеу тастады

Казталовтық кәсіпкер үндеу тастады

9.07.2020, 9:53

Казталовтағы

Казталовтағы "Нұрлы бақта" жеміс ағаштары жайқалып өсіп келеді

2.07.2020, 18:09

"Полиция қызметкерлерінің мойнындағы жауапкершілік пен жанкештілікті көбіміз ескере де, сезіне де бермейміз"

22.06.2020, 8:44

Казталовтық Гүлжиян апа ауылдықтарға таңсық спорт түрімен шұғылданып жүр

Казталовтық Гүлжиян апа ауылдықтарға таңсық спорт түрімен шұғылданып жүр

18.06.2020, 12:15

Казталовта тауықты табыс көзіне айналдырған жастар қатары көбейіп келеді

Казталовта тауықты табыс көзіне айналдырған жастар қатары көбейіп келеді

17.06.2020, 10:26

Жалпақталда жеті көше жөнделеді

Жалпақталда жеті көше жөнделеді

15.06.2020, 18:43

Казталовта жаңажолдық түлектер ауылға

Казталовта жаңажолдық түлектер ауылға "Домбыра" композициясын орнатты

15.06.2020, 10:51

Казталовтағы гүл егетін ұжым

Казталовтағы гүл егетін ұжым

11.06.2020, 18:10

Казталовта әскерге іріктеу көктемде басталды

Казталовта әскерге іріктеу көктемде басталды

9.06.2020, 15:11

Қос сәбиді панасына алған жанұя

Қос сәбиді панасына алған жанұя

9.06.2020, 12:09