Күзгі меланхолия: көңіл күй неге құбылады және одан қалай арылуға болады?

Фото: сайт архивінен

Мұндай күйді көпшілік «күзгі меланхолия» деп атайды. Алайда бұл медициналық диагноз емес. Көңіл күйдің уақытша өзгеруі мен маусымдық депрессияны ажырата білу маңызды. Мамандардың зерттеулері маусымдық өзгерістер кей адамдардың ұйқысына, энергиясына және эмоционалдық жағдайына әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Күзгі көңіл күйдің өзгеруіне не әсер етеді?

Күзде күннің қысқаруы мен табиғи жарықтың азаюы адамның ұйқы-ояу ырғағына ықпал етуі мүмкін. Соның салдарынан кей адамдар күндіз ұйқышылдықты, шаршауды және белсенділіктің төмендеуін сезінеді.

АҚШ Ұлттық психикалық денсаулық институтының (NIMH) мәліметінше, маусымдық аффективті бұзылыс кезінде көңіл күйдің төмендеуі, бұрын ұнайтын істерге қызығушылықтың жоғалуы, ұйқы мен тәбеттің өзгеруі сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Мұндай белгілер кей адамдарда күздің соңы мен қыс мезгілінде күшейеді.

Дегенмен күзде көңіл күйдің түсуін тек күн райымен түсіндіру дұрыс емес. Оған жұмысбастылық, күйзеліс, демалыстың аздығы, ұйқының бұзылуы және жеке өмірдегі қиындықтар да әсер етуі ықтимал.

Ғалымдар мен психологтар не дейді?

Келли Роэн — клиникалық психолог, маусымдық депрессияны зерттеуші

Вермонт университетінің профессоры Келли Роэн маусымдық аффективті бұзылысты емдеу жолдарын, соның ішінде когнитивті-мінез-құлық терапиясының тиімділігін зерттеген. Оның зерттеу бағыты адамның ойлау үлгілері мен күнделікті әрекеттерінің көңіл күйге қалай әсер ететінін түсінуге арналған.

Келли Роэн және оның әріптестері жүргізген зерттеулерде маусымдық депрессия кезінде когнитивті-мінез-құлық терапиясы мен жарық терапиясының тиімділігі салыстырылған. Зерттеу нәтижелері екі тәсілдің де белгілерді жеңілдетуге көмектесе алатынын көрсетті. Бұл әр адамға бірдей ем қажет дегенді білдірмейді: тиісті әдісті маман адамның жағдайына қарай анықтайды.

NIMH мамандары да көңіл күйдегі өзгерістердің күнделікті өмірге қаншалықты әсер ететініне назар аударуға кеңес береді. Егер белгілер жеңіл болып, екі аптадан аз уақытқа созылса, ұйқыны реттеу, жақындармен араласу және ұнайтын істерге уақыт бөлу көмектесуі мүмкін. Ал белгілер күшейсе немесе ұзаққа созылса, кәсіби көмекке жүгінген дұрыс.

Күзгі меланхолияны қалай жеңілдетуге болады?

Көңіл күйді жақсарту үшін өмір салтына шағын өзгерістер енгізуге болады. Бұл әрекеттер маусымдық көңіл күй өзгерістерін жеңілдетуге көмектескенімен, депрессияны емдеудің орнына жүрмейді.

• Күндіз серуендеу. Мүмкіндік болса, күн жарығында сыртта уақыт өткізіңіз. Таза ауада серуендеу күнделікті белсенділікті сақтауға көмектеседі.
• Ұйқы режимін қалыптастыру. Күн сайын шамамен бір уақытта жатып, бір уақытта тұруға тырысыңыз.
• Қозғалысты көбейту. Жаяу жүру, жеңіл жаттығулар немесе өзіңізге ұнайтын спорт түрі күнделікті ырғақты сақтауға көмектеседі.
• Адамдармен байланыста болу. Көңіл күйіңіз болмаса да, жақындарыңызбен сөйлесуге және кездесуге уақыт бөліңіз.
• Өзіңізге ұнайтын істерді жалғастыру. Кітап оқу, музыка тыңдау, шығармашылықпен айналысу немесе сүйікті хоббиге уақыт бөлу пайдалы болуы мүмкін.

Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі де күндіз табиғи жарықта серуендеуді, тұрақты дене белсенділігін, жақындармен араласуды және ұйқы режимін сақтауды маусымдық көңіл күй өзгерістерін басқаруға көмектесетін шаралар ретінде ұсынады.

Қай кезде маманға жүгіну керек?

Кейде көңіл күйдің төмендеуі уақытша шаршаумен байланысты болады. Бірақ мұндай жағдай ұзаққа созылып, адамның күнделікті өміріне кедергі келтірсе, оны елемеуге болмайды.

Мына белгілерге назар аударған жөн:

• көңіл күйдің тұрақты түрде төмен болуы;
• бұрын ұнайтын істерге қызығушылықтың жоғалуы;
• ұйқы мен тәбеттің айтарлықтай өзгеруі;
• үнемі шаршау, зейін қоюдың қиындауы;
• үмітсіздік немесе өзін кінәлау сезімінің күшеюі.

Егер бұл белгілер екі аптадан астам уақыт сақталса, психологқа немесе дәрігерге жүгінген дұрыс. Ал маусымдық депрессияға күдік болса, маман жағдайды бағалап, қажет болған жағдайда психотерапия немесе басқа емдеу тәсілдерін ұсына алады.

Күзгі меланхолияны әлсіздікпен немесе адамның көңіл күйін басқара алмауымен байланыстыру дұрыс емес. Әр адамның маусымдық өзгерістерге реакциясы әртүрлі. Біреу күзді шабыт пен тыныштық кезеңі ретінде қабылдаса, енді біреу шаршау мен жабырқауды көбірек сезінуі мүмкін.

Сондықтан өз жағдайыңызды өзгелермен салыстырмай, ұйқыға, демалысқа және эмоционалдық қажеттіліктеріңізге көңіл бөлген маңызды. Ал көңіл күйдің төмендеуі ұзаққа созылып, қалыпты өмір сүруге кедергі келтірсе, маман көмегіне жүгінуден тартынбаған жөн.