Жолдаудың экономикалық бөлігіне баға бергенде, мені ең алдымен бір сұрақ ойландырады. Ұсынылған шаралар халықтың тұрмысын қаншалықты жақсартады? Яғни, қанша қаражат бөлінетіні, қандай жобалар басталатыны маңызды. Бірақ қарапайым отбасы экономиканың жағдайын күнделікті шығынына қарап бағалайды. Табысы қажеттілігіне жете ме? Тұрақты жұмысы бар ма? Баласының біліміне қаражат жұмсай ала ма? Менің ойымша, экономикалық саясаттың нәтижесін осы мәселелерден бөлек қарастыруға болмайды.
Экономист ретінде өндірістің өсуіне, инвестицияның келуіне, жаңа кәсіпорындардың ашылуына мән беремін. Дегенмен өндіріс көлемін ұлғайтумен шектелуге болмайды. Сол өндірістің қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні де маңызды. Шикізатты терең өңдеу, технологияны жаңарту, мамандардың біліктілігін көтеру арқылы өнімділікті арттыруға көңіл бөлуіміз керек. Сонда кәсіпорынның да, онда еңбек ететін адамның да табысын тұрақты өсіруге негіз қалыптасады.
Мемлекеттік қолдауға да осы тұрғыдан қарар едім. Кәсіпкерге ісін бастауға немесе өндірісін кеңейтуге көмектесу қажет. Бірақ қолдаудың нәтижесі берілген субсидияның көлемімен өлшенбейді. Маңыздысы – сол көмектен кейін кәсіпорынның жағдайы қалай өзгергені. Өнімінің сапасы жақсарды ма, сатып алушылары көбейді ме, өз қаражатына дамуға мүмкіндігі пайда болды ма? Мемлекеттік қолдау бизнесті үнемі бюджетке қаратып қоймай, біртіндеп өз аяғына нық тұруына көмектескені дұрыс.
Инфрақұрылымға бөлінетін қаражаттың да қайтарымы түсінікті болуы керек. Мысалы жаңа жол салынғаннан кейін ауылдағы өндіруші тауарын нарыққа тезірек әрі арзанырақ жеткізе алса, оның пайдасы бар. Электр желісі жаңарып, кәсіпорындағы жұмыс үзілістері азайса, бұл да өндіріс үшін елеулі өзгеріс. Сондықтан нысанның салынғанына ғана емес, пайдалануға берілгеннен кейін қандай мәселені шешкеніне қарау қажет. Кейде бар инфрақұрылымды жөндеп, дұрыс жұмыс істету жаңа нысан салудан пайдалырақ болуы мүмкін. Мұны әр жоба бойынша есептеу керек.
Ұлттық қор туралы айтқанда, бүгінгі қажеттілікпен қатар болашақ алдындағы жауапкершілікті де ескерген жөн. Мен қор қаражатын дамуға пайдалануға біржақты қарсы емеспін. Бірақ кез келген шығынды «болашаққа салынған инвестиция» деп атай салуға болмайды. Жобаның не үшін қажет екені, толық құны, кейінгі күтіп ұстау шығыны алдын ала анықталуы тиіс. Мысалы нысанды салуға ақша тауып, оның жұмысын қамтамасыз етуге қаражат қарастырмасақ, мәселе шешілмейді. Керісінше, бюджетке жаңа міндеттеме қосылады.
Тағы бір маңызды мәселе – инфляция. Халық үшін жалақының қағаз жүзінде өскенінен гөрі, сол ақшаға не сатып ала алатыны маңызды. Егер табыспен бірге азық-түлік, баспана және күнделікті қызметтер шығыны одан да жылдам өссе, тұрмыс жақсарды деп айту қиын. Сондықтан экономиканы қаржыландыруды ұлғайтумен қатар, тауарлар мен қызметтер өндірісін кеңейту қажет. Сұраныс өсіп, ал өндіріс оған ілесе алмаса, қосымша қаражат бағаға қысым жасауы мүмкін. Мемлекеттік шығыстарды жоспарлағанда осы тәуекел ескерілуі керек.
Кәсіпкерлікке келсек, мен тұрақты ережелердің маңызын ерекше атап өтер едім. Кәсіпкер бүгін ғана емес, бірнеше жыл алға жоспарлайды. Ол қандай салық төлейтінін, қандай талаптар қойылатынын, алған несиесін қалай қайтаратынын түсінуі керек. Жеңілдік берген пайдалы, бірақ болжамды салық саясаты, әділ бәсеке және меншік құқығының қорғалуы одан кем маңызды емес. Әсіресе шағын кәсіпорынның өсіп, орта бизнеске айналуына кедергі келтіретін мәселелерге назар аударған жөн. Бизнестің уақыты мен қаражаты рәсімдерге емес, өнімін жақсартуға және өндірісін дамытуға жұмсалғаны дұрыс.
Әрине, жақсы ұсыныстың өзі жеткіліксіз. Оның қалай орындалатыны шешуші рөл атқарады. Ірі жоба басталғанда қаржысы, мерзімі және күтілетін нәтижесі анық болуы қажет. Кейін сол нәтижеге қол жетті ме, жоқ па – тәуелсіз бағалануы керек. Жоспар орындалмаса, себебін ашық айту маңызды. Қоғамға тек қанша қаражат жұмсалғаны емес, оның есесіне не өзгергені түсіндірілгені жөн. Бұл жауапкершілікті күшейтіп қана қоймай, келесі шешімдерде бұрынғы қателерді қайталамауға көмектеседі.
Мен үшін экономикалық саясаттың табысты болғанын көрсететін ең сенімді белгі – адамның өз еңбегімен отбасын қамтамасыз етіп, ертеңіне сеніммен қарай алуы. Оған тұрақты жұмыс, жеткілікті табыс және кәсібін дамыту мүмкіндігі қажет. Сондықтан Жолдаудағы экономикалық бастамалардың нәтижесін де осы тұрғыдан бағалар едім. Бұл өндірісті тиімді етіп, бизнестің дербестігін нығайтып, халықтың тұрмысын жақсартуға қаншалықты көмектесті? Негізгі назар осы сұрақтардың жауабында болуы керек.
Раушан Ғабдуалиева,
Жәңгір хан атындағы БҚАТУ
Цифрлық экономика және тұрақты даму институтының профессоры, экономика ғылымдарының докторы
