ҚР Ұлттық инженерлiк академиясының құрылғанына – 35 жыл
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев алқалы жиындардың бірінде сөйлеген сөзінде «...Техникалық мамандықтарға басымдық беру қажет. Біздің алдымызда инженерлер мен өнеркәсіп мамандарының жаңа буынын қалыптастыру міндеті тұр» деген болатын. Тәуелсіздік Қазақстанның билігі мен халқының алдында тұрған мұндай келелі мұрат-мақсаттан ҚР Ұлттық инженерлік академиясы да тыс қалмасы анық. Бұл құрылымға инженерлік академия мәртебесі 1991, 1992 жылдары ҚР Министрлер кабинетінің екі бірдей қаулысымен бекітілді. Осы ресми құжаттарда инженерлік академия еліміздегі инженерлік саланың жоғары ғылыми-әдістемелік және үйлестіруші орталығы ретінде айқындалды. Біздің академияның ерекшелігі – ол Қазақстандағы ғылыми академиялардың ішінде алғашқылардың бірі болып мемлекеттік құрылым ретінде емес, қоғамдық бірлестік ретінде азаматтық қоғам жүйесіне кірігу жолын таңдады.
Академияны құрудағы негізгі мақсат – ғылым мен тәжірибе арасындағы көпір болу, ғылыми жетістіктерді өндіріске енгізу мен әзірлеуге жүйелі түрде қолдау көрсету, сондай-ақ елдің ғылыми-технологиялық саясатын қалыптастыру және оны жүзеге асыруға тікелей атсалысу.
1991 жылы Қазақстан инженерлер одағының негізінде КСРО Инженерлік академиясының Қазақ филиалы құрылып, кейін ол Қазақстан Республикасының Инженерлік ғылым академиясы болып қайта құрылды. ҚР Министрлер кабинетiнiң 1991 жылғы 13 тамыздағы №475, 1992 жылғы 22 қаңтардағы №56 қаулысына сәйкес Қазақстан Республикасының Инженерлік академиясы біздің елдің машина жасау саласындағы ең жоғары ғылыми, әдістемелік және үйлестіру орталығы болып белгіленді. 2003 жылдың қарашасында Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерлік академиясы (ҚР ҰИА) болды.
Академияның негізін қалаушы және тұңғыш президенті көрнекті ғалым, ғылым мен білім беруді ұйымдастырушы, көрнекті қоғам, мемлекет және қоғам қайраткері, академик Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков болды. Ол академияны құру идеясының төңірегіне Қазақстанның жетекші ғалымдары мен өндіріс жетекшілерін біріктіре білді.
Академияның құрылуының бастауында тұрған және оның дамуына зор үлес қосқан көрнекті ғалым және мемлекет қайраткері Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұловтың жетекшілігімен академия өз жұмысында қуатты серпін алды.
XXI ғасырды көбінесе жаңа технологиялар ғасыры деп атайды. Бұл технологиялар ақпараттық ағындар, цифрландыру, ауқымды деректерді өңдеу құралдары, соның ішінде жасанды интеллект, жаңа үдерістер, басқарудың жаңа технологиялары мен даму стратегиялары сияқты заманауи факторлардың синтезіне негізделген. Осы факторлардың барлығы дәуір талабына сай инженер-техникалық қызметкерлердің (ИТР) жаңа буынын қажет етеді. Инженерлерді даярлау үшін білім беру мен өндіріс саласының өзара байланысын күшейту қажет. Цифрландыру жағдайында IT саласының инженерлерін сапалы даярлауға ерекше назар аудару маңызды. Қазіргі уақытта тек инженерлерді ғана емес, сонымен қатар осы сала үшін болашақ басшыларды, менеджерлер мен жаңашыл мамандарды даярлау қажеттілігі туындап отыр.
Ғылыми-техникалық прогресс пен технологиялық бәсекелестік мамандардан үнемі өзін-өзі жетілдіруді, кәсіби өсуді, білім мен ақпаратты жаңартып отыруды талап етеді. Сонымен қатар техникалық білім мен инженерлік қызметті насихаттау және дәріптеу де маңызды рөл атқарады.
Бүгінде әлемдік даму технологиялық фактордың шешуші ықпалымен, технологиялық ке-
ңістіктегі бәсекелестіктің күшеюімен және ғылыми-инновациялық үдерістің маңызының артуымен сипатталады. Осыған байланысты «ғылым – инженерия – инновация» үштағанын, сондай-ақ интеллектуалдық капиталды – білімді, ғылым мен инновацияны дамыту қажеттілігі артып отыр.
Ірі өндіріс ошақтары орналасқан барлық өңірде инженерлік және ғылыми-техникалық орталықтар құрылды. Олардың құрамына «ғылым – өндіріс» циклін тұйықтауға мүмкіндік берген акционерлік ғылыми-техникалық қоғамдар, талдау орталықтары, технопарктер және басқа да мекеме-кәсіпорындар енді. Осы бастаманың арқасында Қазақстан салалық инженерлік ғылымның әлеуетін едәуір деңгейде сақтап қала алды.
Қазіргі уақытта ҚР ҰИА құрылымында еліміздің экономикасының барлық негізгі бағытын қамтитын 13 облыстық филиал мен 12 салалық бөлімше жұмыс істейді:
Халық шаруашылығының маңызды салаларындағы ғылыми және өндірістік қызмет нәтижелерін ерекше атап өткен жөн:
– Энергетика және энергия үнемдеу технологиялары саласында органикалық отын-ды (газ, мазут және көмір) жағу кезінде жану үдерісінің тиімділігін арттыру және қоршаған ортаға келетін зиянды әсерді азайту, сондай-ақ өндірістік қалдықтарды термиялық залалсыздандыру бойынша зерттеулер жүргізілді. Бұл жұмыстар Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының патенттерімен қорғалып, олардың электр станцияларында енгізілді;
– Машина жасау саласында ғылыми-технологиялық ғарыш аппараттарына арналған мақсатты аппаратура жиынтығының тәжірибелік үлгісі әзірленді. Оның құрамына ғылыми жабдық компоненттері, аппаратураны басқару жүйесі және олардың жұмыс істеуіне арналған бағдарламалық құралдар енгізілді;
– Есептеу және ақпараттық технологиялар саласында бірқатар жоба мен бағдарламалар жүзеге асырылды. Олардың қатарында Ресей-Қазақстан халықаралық «Байқоңыр ғарыш айлағының экологиялық мәселелері» бағдарламасы, Арал теңізінің экологиялық бағдарламасы бойынша жоба және басқа да бастамалар бар;
– Көлік және коммуникация саласында Ұлы жібек жолын салудың бірегей бағдарламасы, сондай-ақ Арқалық – Шұбаркөл теміржол желісін салу жобасы әзірленді.
– Мұнай-химия және химиялық технологиялар саласында молекулалық бағдарламалау әдістері негізінде жаңа гидрофильді полимерлік материалдарды жасау және оларды медицинада, косметологияда, ауыл шаруашылығында тәжірибелік қолдану бағытында жұмыстар жүргізілуде;
– Сәулет, құрылыс және құрылыс материалдары саласында жаңғыртылған құрылыс материалдары мен жабдықтары, селден қорғайтын тиімді құрылыстар, жаңа күлкерамикалық материалдардың энергия үнемдейтін технологиялары әзірленіп, өндіріске енгізілді;
– Агроөнеркәсіптік кешен инженериясы және халық тұтынатын тауарлар саласында әлемнің барлық өңірінен өсімдіктердің әртүрлі түрлерінің 3800-ден астам сұрпы жиналды;
– Экология саласында жеделдетілген индустриялық-инновациялық даму бағдарламалары жүзеге асырылып, тұйық циклді шағын су электр станциясының ғылыми-техникалық жобасы жасалды.
ҚР ҰИА мүшелері Қазақстанда, Ресейде, Түркияда, Польшада, Словенияда және Қырғызстанда өткен халықаралық конференциялар мен семинарларды ұйымдастырып, оларға қатысып, Халықаралық инженерлік академияның дамуына зор үлес қосуда. Біздің академия Халықаралық инженерлік академиясымен, Ислам елдерінің инженерлік институттары федерациясымен (FEIIC) және Еуропалық инженерлік академиялар одағымен ынтымақтасады. Ол CAETS – Дүниежүзілік инженерлік және технологиялық ғылымдар кеңесінің (АҚШ) қауымдастырылған мүшесі болып табылады және дүние жүзіндегі ондаған беделді халықаралық және ұлттық ұйымдармен ғылыми байланыстар жүргізеді.
ҚР Ұлттық Инженерлік ғылымдар академиясының Батыс Қазақстан филиалы (БҚБ) академияның филиалдарының бірі болып табылады және академияның негізгі оқу орны Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетімен бірлесіп инженерлік кадрларды даярлауға қатысады. Негізгі оқу орны Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті 22 бакалавриат және сегіз магистратура бағдарламасы бойынша алты кафедрада жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар кадрларды дайындайды.
Филиал және филиалдың жастар қанаты ғарыштық зерттеулер, қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану саласындағы түйінді проблемаларды шешуге бағытталған озық ғылыми-техникалық жобаларды әзірлеуге және іске асыруға белсенді қатысады. Ғылыми және ғылыми-техникалық жобалар бойынша гранттық қаржыландыру негізінде конкурсқа қатысу бастамасы шеңберінде инновациялық технологияларды дамытуға бағытталған өзара байланысты жобалардың мынадай тақырыптары бойынша өтінімдер берілді:
Бұл жобалар университеттің жоғары технологиялар, табиғатты қорғау және орнықты даму саласындағы стратегиялық мүдделерін көрсетеді, сондай-ақ ҚР экологиялық және экономикалық қауіпсіздігіне ықпал ететін ғылыми және технологиялық шешімдер жасауға бағытталған.
Жобалардың мақсаттары мен міндеттері:
– Қоршаған орта мониторингі үшін біріктірілген өлшеу түрлендіргіштерін құру, экологиялық параметрлерді өлшеу жүйелерінің дәлдігі мен сенімділігін арттыру;
– Киік популяциясының өсуін тұрақты реттеу үшін технологияларды әзірлеу, осы сирек кездесетін түрдің санын оңтайландыру және адамның шаруашылық қызметі мүдделерінің теңгерімін қамтамасыз ету, сондай-ақ оның дериваттарын ұтымды пайдалану және экспорттау қағидаттарын енгізу;
– Иондық және плазмалық қозғалтқыштардың эксперименттік зерттеулерін негіздеу үшін математикалық үлгілерді теориялық және практикалық әзірлеу;
– Қозғалтқыштардың қуаты мен сенімділігін арттыру үшін сындарлы шешімдерді зерттеудің математикалық әдістерін әзірлеу;
– Физикалық шамалардың дәл мониторингі үшін интеграцияланған сенсорларды әзірлеу;
– Өлшеу жүйелерінің деректерін өңдеу және беру үшін бағдарламалық қамтамасыз етуді құру.
Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысының шекара қызметіне өз міндеттерін тиімді орындауға көмектесетін ұшқышсыз ұшу аппараттарын жасауда. Жобаны әзірлеушілер – ҚР ҰИА Батыс Қазақстан филиалы жастар қанатының конструкторлық бюросының инженерлері: PhD докторы Евгений Сюсько және Дубна университетінің (Ядролық физика институты) академиялық ұтқырлық бағдарламасының түлегі Дәурен Ғабдрахимов. Қазір өнім сынақтан өтуде. Қозғалтқышты және GPS жүйесін іске қосу бойынша алғашқы сынақтар аяқталды.
ҚР Президенті Қ. Тоқаевтың қоғам өмірінің барлық саласы-на жасанды интеллектті белсенді енгізу туралы Жолдауынан туындайтын міндеттерді жүзеге асыру аясында БҚО бойынша ҚР Ұлттық инженерлік академиясының жастар қанатының мүшесі Ғабдрахимов Дәурен талапкерлердің, студенттер мен оқу орны қонақтарының негізгі сұрақтарына жауап беретін АИЗере стартапының ЖИ әзірледі.
Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің студенттік конструкторлық бюросы бірегей оңалту қолқабын әзірлеуде. Аталмыш қолқап – жарақаттан, инсульттан, операциядан немесе неврологиялық аурулардан кейін қол мен саусақтардың қозғалыс функцияларын қалпына келтіруге арналған медициналық құрылғы. Оңалту қолқабының негізгі функциялары:
– Буындарды әзірлеуге көмектесу – саусақтарды бүгу және жазу кезінде жұмсақ механикалық қолдау;
– Ұсақ моториканы қалпына келтіру – заттарды ұстауды және босатуды жаттықтыру;
– Бұлшық еттер мен жүйкелерді стимуляциялау – модельге байланысты электр-стимуляцияны немесе пневматикалық жетекті пайдалана алады;
– Жүктемені бақылау – зақымданған қолға тым көп күш түспеу үшін жүктемені реттеуге болады.
ҚР ҚФ ҒЗИ Батыс Қазақстан филиалының жастар қанатының мүшесі Алексей Феденев «Пластикалық бөтелкелерді 3D-принтерлерге арналған филаментке қайта өңдеу» жобасын жасады. Жобаның мақсаты – пластикалық құтыыдыстарды (ПЭТ) 3D-принтерлерге арналған жоғары сапалы филаментке қайта өңдеудің тұрақты және экономикалық тиімді жүйесін құру, бұл пластикалық қалдықтардың жалпы көлемін азайтуға және 3D-басып шығаруға арналған материалдардың құнын төмендетуге мүмкіндік береді. Пластикалық ыдыстар тұрмыстық қалдықтардың едәуір бөлігін құрайды әрі экологияға елеулі қауіп төндіреді. Сонымен қатар 3D-басып шығарудың танымалдығы өсуде, бірақ филаменттің құны технологияны пайдалануды жиі шектейді. Пластикалық құтыыдыстарды филаментке айналдыру қалдықтар санын азайтып қана қоймай, 3D-басып шығаруды барынша қолжетімді етеді.
ҚР ҰИА Батыс Қазақстан филиалы жастар қанатының мүшесі Юрий Патенцев 24/7 режімде талапкерлердің сұрақтарына жауап беретін ақылды чат-бот көмекшісін жасады. Бұл көмекші ҰБТ бойынша жолдамаларды таңдайды, құжаттар мен емтихандарды тапсыру мерзімдерін еске салады, құжаттар пакетін жинауға және өтініштердің берілуін қадағалауға көмектеседі. Әрі мәселе күрделенген жағдайда ортақ жұмысқа жанды кеңесшіні (консультантты) тарта алады.
Барлық жоба Қазақстан үшін орнықты даму, қоршаған ортаны қорғау және жоғары технологиялар саласындағы стратегиялық маңызды міндеттерді шешуге бағытталған. Университет экология мен ғылымның өзекті проблемаларын шешуге ғана емес, сондай-ақ ел үшін жаңа экономикалық және технологиялық мүмкіндіктер жасауға ықпал ететін өзінің ғылыми құзыреті мен инновациялық әлеуетін белсенді дамытуда.
ЖОО қызметінің және оның өндіріспен байланысының басым бағыттары:
– Практикадан өту үшін өндірістік кәсіпорындардың өңірлік базаларын, сондай-ақ университетте жұмыс істейтін өндірістік құрылымдарды, яғни радиотехника және электроника, құрылыс, экономика және менеджмент, құқықтану саласындағы зертханалар мен полигондарды, сондай-ақ университет ішінде жұмыс істейтін бірлескен консорциумдар мен ғылыми мектептерді барынша тарта отырып, дуальді жүйе бойынша білім беру қызметін жүзеге асыру;
– Сыртқы академиялық ұтқырлық аясында ғылыми халықаралық байланысты одан әрі жетілдіру және дамыту. Ресей, Беларусь, Қырғызстан, Чехия, Болгария және Польшаның танымал оқу-ғылыми және академиялық құрылымдарымен шарттар жасасу арқылы әріптес елдердің қатарын көбейту.
Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерлiк академиясының алдында тұрған мiндеттер, бiр жағынан, инженерлiк бейiндегi мамандарды – жоғары және жоғары оқу орнынан кейiнгi бiлiм беру ұйымдарын, екiншi жағынан, жұмыс берушi кәсiпорындарды даярлау мен пайдаланудың ұстанымдарын түбегейлi жетiлдiрудi және жауапкершiлiгiн арттыруды талап етедi. Дәл осындай байланыста негізгі факторлар – мамандар даярлаудың материалдық-техникалық, кадрлық және әдіснамалық базасы, олардың білім мазмұны және оны тиімді пайдалану қалыптасады.
Мемлекет, бизнес және білім беру арасындағы өзара әрекеттестіктің тағы бір маңызды аспектісі – жұмыс берушілердің қатысуымен анықталатын және университет оқу бағдарламаларының негізіне айналатын кәсіби стандарттарды әзірлеу және жетілдіру болып табылады. Осыған байланысты «Атамекен» ҚР Ұлттық кәсіпкерлер палатасы мен жұмыс берушілердің салалық бірлестіктері олардың заманауи талаптарға және нақты қазақстандық жұмыс берушілердің қажеттіліктеріне барынша сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін инженерлік-техникалық салалардағы кәсіби стандарттарды үйлестіруді күшейтуі керек.
ҚР ҰИА өз құрамында қуатты әлеуетке ие 300-ден астам жетекші ғалымдар мен инженер-техникалық және өндірістік бейіндегі тәжірибелі мамандар, оның ішінде 200-ден астам ғылым докторлары, еліміздің ірі кәсіпорындары мен жоғары оқу орындарының басшылары мен мамандары. Академия мүшелерінің арасында шет елдердің алдыңғы қатарлы техникалық ЖОО түлектері аз емес, олар қазір беделді оқу және ғылыми-техникалық даму орталықтарымен тығыз байланыста. Сол себепті академия инженерлік білім беруді дамытуға, осы саладағы мемлекеттік құрылымдармен, шетелдік және халықаралық орталықтармен өзара іс-қимылға бағытталған ЖОО мен жұмыс беруші мекеме-кәсіпорындардың әлеует-мүмкіндіктерін ұштастыруға әрдайым мүдделі.
Бүгінгі таңда жаһандық даму технологияның шешуші ықпалымен, технологиялық кеңістіктегі бәсекелестіктің күшеюімен, ғылыми және инновациялық процестердің маңыздылығының артуымен сипатталады. Бұған қол жеткізу үшін «ғылым, инженерия және инновация» үштігін – зияткерлік капитал, білім, ғылым және инновацияны күшейту қажет.
Зерттеу жұмыстары еліміздің Ұлттық инженерлiк академиясы үшiн бүгiнгi күнi аса маңызды басымдық болып қала бередi. 35 жыл ішінде академияның ғалымдары 7 мыңнан астам ғылыми жобалар мен бағдарламаларды орындады. Ұлттық инженерлік академияның 47 мүшесі ғылым мен техника саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының және әл-Фараби атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаттары атанды. Бұл ғылыми-инженерлік қоғамдастықтың нақты топтасуының бір жемісі. Оның нәтижесі – тау-кен, металлургия және көмірсутек шикізатын өңдеудің жаңа технологияларынан суперкомпьютерлерді өндіруге дейін, антропогендік ластануды бағалауға арналған бағдарламалық жүйелерден жаңартылатын энергия көздерінің жаңа түрлеріне – күн,
жел және аралас циклдерге дейінгі жетістіктердің өте кең ауқымы.
Академия ғалымдары Парламент пен Үкіметте, министрліктер мен ведомстволарда абыройлы қызмет атқаруда. Ал біраз ғалымдарымыз еліміздің ірі өндірістік бірлестіктерін, кәсіпорындарын, ғылыми ұйымдарын және университеттерін басқарады.
Академия Халықаралық инженерлік академиясының және Ислам елдерінің инженерлік институттары федерациясының, сондай-ақ әлемнің көптеген еліндегі академиялардың, ғылыми және инженерлік ұйымдардың мүшесі болып табылады және олармен белсенді жұмыс істейді.
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерлік академиясы Қазақстандағы ғылыми-инженерлік қызметті үйлестіретін және дамытатын ірі және беделді бірлестік болып табылады.
Академияның жоғары әлеуетінің негізі – оның құрамына кіретін еліміздің жетекші ғалымдары мен инженерлері, өндіріс мамандары, мемлекет қайраткерлері, ҚР Парламентінің депутаттары, орталық және жергілікті басқару органдарының, жоғары оқу орындарының, салалық ғылыми-зерттеу институттарының, өндірістік бірлестіктердің, экономиканың мемлекеттік және мемлекеттік емес секторларының кәсіпорындары мен ұйымдарының басшылары. ҚР ҰИА сыйлықтары мен лауреаттарының құрметті академиктері Ресейдің, АҚШ-тың, Еуроодақ елдерінің, Пәкістанның, Малайзияның, Жапонияның, Оңтүстік Кореяның және әлемнің басқа да елдерінің көрнекті ғалымдары мен инженерлері болып табылады. Академияға бастамашыл мүшелер ретінде 150-ге жуық ғылыми-зерттеу институттары, жоғары оқу орындары, акционерлік қоғамдар, компаниялар, өнеркәсіптік кәсіпорындар мен ұйымдар кіреді.
ҚР Ұлттық инженерлiк академиясы – Қазақстанда және одан тыс жерлерде ғылыми-инженерлiк қызметтi үйлестiріп, дамытатын iрi және бiрегей ұйым, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ең iрi зияткерлiк орталықтарының бiрi.
Батыс Қазақстан филиалының атынан Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерлік академиясының барлық мүшесіне мықты денсаулық, отбасыларына амандық, ғылымда жаңа ғылыми жетістіктер, ал өндірісте толағай табыс тілеймін!
Ақсерік Әйтімов,
«ҚазИИТУ» ғылыми-білім кешенінің құрылтайшысы,
профессор,
ҚР Ұлттық инженерлік академиясының вице-президенті,
академик
