Сурет: ашық дереккөзінен
Мұндай статистикалық айырмашылықтың қалай қалыптасқанын, стерилизация әдетте қандай жағдайларда жасалатынын және одан кейін балалы болу мүмкін бе екенін Tengri Health тілшісі анықтап көрді.
Қазақстандағы және әлемдегі стерилизация статистикасы
Бұл тақырыпты қозғауға жақында көптеген медиа жазған астаналық ерлі-зайыптының оқиғасы түрткі болды. Өз тарихын ашық айтып берген отбасында үш бала бар.
Анықтама: вазэктомия - ерлер контрацепциясының хирургиялық әдісі, мұнда дәрігер сперматозоидтар шәуетке өтетін ұрық жолдарын кеседі немесе бұғаттайды.
Алайда дәрігер ер адамды бұл отадан бас тартуға көндіріп, оның орнына әйеліне хирургиялық стерилизация жасауды ұсынған.
Ерлі-зайыпты бұл оқиғамен әлеуметтік желілерде бөлісті және бір сәтте танымал болып шыға келді.
Ер адамның контрацепция үшін жауапкершілікті өз мойнына алуға ниет білдіруінің өзі үйреншікті жайт болмағаны сонша, бұл туралы шетелдік журналистер де жазды.
Бұған таңғалудың қажеті жоқ: бүкіл әлемде ерлер стерилизациясы әйелдердікіне қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі, ал біздің өңірде бұл тіптен сирек құбылыс болып қалып отыр.
БҰҰ-ның 2019 жылғы соңғы салыстырмалы жаһандық бағалауларына сәйкес, шамамен 219 миллион әйел контрацепция әдісі ретінде хирургиялық стерилизацияны қолданған, ал вазэктомияға 17 миллион ер адам бел буған - бұл шамамен 13 есе аз.
Әзірге бұдан жаңарақ әлемдік деректер жоқ, бірақ жағдай айтарлықтай өзгере қоймаған болуы керек.
Қазақстандық статистика әйелдер мен ерлер стерилизациясы арасындағы алшақтық бұдан да үлкен екенін көрсетеді. Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, 2021 жылдан 2025 жылға дейін Қазақстанда әйелдерге ерікті түрде 662 хирургиялық стерилизация отасы жасалған, ал вазэктомия небәрі бір-ақ рет жасалған.
Мамандардың айтуынша, әйелдер стерилизациясының қатері ерлердікіне қарағанда әлдеқайда жоғары.
"Әйелдердің хирургиялық стерилизациясы - вазэктомияға қарағанда анағұрлым күрделі әрі инвазивті араласу. Ол құрсақ қуысына енуді, анестезия жүргізуді және ауруханаға жатқызуды көздейді. Бүгінде мұндай оталар жиі лапароскопиялық әдіспен жасалады, сондықтан пациентті келесі күні-ақ стационардан шығаруы мүмкін, бірақ бәрібір бұл алдын ала тексеруді және оңалуды талап ететін толыққанды хирургиялық араласу саналады".
Мұндай араласу әдетте аз уақытты алады, одан кейін қалыпқа келу тезірек жүреді, ал асқынулар әйелдердің хирургиялық стерилизациясына қарағанда сирек болады.
Стерилизация неге қажет?
Хирургиялық стерилизация - бұл бұдан былай балалы болмау туралы шешім қабылдаған адамдарға арналған тұрақты контрацепция әдісі. Егер жұптың репродуктивті жоспарлары орындалса, контрацепцияның басқа әдістері қарсы көрсетілсе немесе жағымсыз әсер етсе, не болмаса ықтимал жүктілік әйелдің денсаулығына қауіп төндірсе, бұл әдіс өзекті болуы мүмкін.
Әйелдердің хирургиялық стерилизациясы аналық бездердің жұмысына және гормоналды фонға әсер етпейді. Жатыр түтіктерін байлағаннан немесе кескеннен кейін оның етеккір циклі сақталады және гормондар өндіріле береді, алайда табиғи жолмен жүкті болу мүмкін болмайды.
Сол сияқты вазэктомия да ер адамның гормоналды фонына әсер етпейді: тестостерон ешқайда жоғалмайды, жыныстық құштарлық пен эректильді функция сақталады, тек табиғи ұрықтандыру қабілеті ғана өзгереді.
Қандай жағдайда стерилизация жасатуға болады?
Қазақстанда "Хирургиялық стерилизация жүргізу қағидалары мен шарттарын бекіту туралы" бұйрыққолданылады.
"Жоспарланбаған жүктіліктің алдын алу әдісі ретіндегі хирургиялық стерилизацияның шарты - жасы отыз бестен кем емес немесе екі баласы бар, азаматтың жазбаша келісімі, ал медициналық айғақтар болған жағдайда - жасына және балаларының бар-жоғына қарамастан пациенттің келісімі болып табылады", - делінген құжатта.
Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, медициналық қарсы көрсетілімдер болмаған және жазбаша келісім берілген жағдайда, ер немесе әйел пациент бұл отаға жіберіле алады.
Хирургиялық стерилизацияға арналған медициналық айғақтардың тізімі айтарлықтай кең.
Оларға, мысалы, мыналар жатады:
- қазіргі уақыттағы немесе сыртартқыдағы барлық орындағы қатерлі ісіктер;
- балалары бар жағдайда қайталанған кесарь тілігі немесе гинекологиялық оталардан кейін жатырда тыртықтың болуы;
- эндокриндік жүйе аурулары;
- қант диабетінің ауыр түрі;
- ерлі-зайыптылардың екеуінде де қант диабетінің болуы;
- психикалық бұзылыстар;
- созылмалы маскүнемдік;
- жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің аурулары және басқалар.
"Хирургиялық стерилизация жүргізер алдында емдеуші дәрігер бұл процестің қайтымсыздығын, моральдық-этикалық, психологиялық және жағымсыз физиологиялық салдарлары мен асқынуларын түсіндіру үшін әңгімелесу өткізеді", - делінген бұйрықта.
Шолпан Сармулдаева Қазақстанда әйелдер стерилизациясы ерлерге қарағанда әлдеқайда жиі кездесетінін растайды.
"Халық арасында әйелдер стерилизациясын "түтікті байлату" деп атайды. Оны кесарь тілігімен бірге немесе бұдан былай балалы болғысы келмейтін 35 жастан асқан әйелдерге жеке ота ретінде жасауға болады", - деп нақтылайды дәрігер.
Белгілі репродуктолог Вячеслав Локшин бұрын әйелдер стерилизациясы жиі кездесетінін айтады: негізінен ол кесарь тілігі немесе басқа гинекологиялық оталар кезінде жасалатын, ал жеке ота ретінде сирегірек орындалатын.
"Бір кездері пациенттердің өтініші бойынша мен бірнеше баласы бар әйелдерге стерилизация жасағанмын. Кейінірек олардың кейбіреуі қайтадан бала туғысы келгендіктен, ЭКҰ клиникасына жүгінді. Мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі, бірақ бар және бүгінде біз бұл әйелдерге де көмектесе аламыз".
Сонымен қатар, дәрігердің өзі ерлер стерилизациясына сақтықпен қарайды:
"Бұл бәрібір хирургиялық араласу. Бәлкім, менің менталитетім де бұған толық дайын емес шығар. Бірақ адамдар мұндай әдістің бар екенін білуі және оған жүгіну-жүгінбеу туралы саналы шешімді өздері қабылдауы керек".
Егер пациент вазэктомия жасатуға бел буса, Локшин ер адамның өмірлік жоспарлары кейін өзгерген жағдайға сперманың бірнеше үлгісін криоконсервациялауды (мұздатып сақтауды) қарастыруды ұсынады.
Неге контрацепция үшін жауапкершілік көбіне әйелге жүктеледі?
Әйелдердің хирургиялық стерилизацияға жиі жүгінуінің бір себебі - жалпы алғанда, бүгінде контрацепция үшін негізгі жауапкершіліктің соларға жүктелуінде.
Ерлер контрацепциясы іс жүзінде мүшеқапты қолданумен ғана шектеледі. Локшиннің айтуынша, ерлерге арналған контрацептивтік препараттарды әзірлеу жұмыстары жүріп жатыр, бірақ әзірге олар жаппай қолданысқа енген жоқ.
Әйелдер контрацепциясына келетін болсақ, мұнда бірден бірнеше әдіс бар:
- гормоналды таблеткалар,
- жатыр ішілік спиральдар,
- тері астындағы импланттар,
- қынаптық сақиналар,
- пластырьдар және тіпті инъекциялар.
Сармулдаеваның айтуынша, заманауи препараттар 30 жыл бұрын қолданылғандардан айтарлықтай ерекшеленеді.
"Бүгінде жанама әсерлері аз, микродозаланған контрацептивтер қолданылады. Дұрыс таңдалған жағдайда олар тек контрацепцияны қамтамасыз етіп қана қоймай, қосымша емдік әсер де бере алады", - деп нақтылайды ол.
Алайда гендерлік мәселелер бойынша маман Ниссо Расулова неғұрлым зиянсыз препараттардың пайда болғанына қарамастан, контрацепция әлі де болса дәл әйелдерге көптеген қиындықтар тудыратынына назар аудартады.
"Гормондық терапияны қатаң кесте бойынша қабылдап, мамандарға үнемі қаралып тұру қажет. Спираль да - әйел ағзасына араласу болып табылады және ол айтарлықтай жағымсыз процедура. Сонымен қатар, ер адамдар үшін контрацепция тек мүшеқап қолданумен шектеледі, бұл тек оның жеке қалауы мен жайлылығына ғана әсер етеді. Алайда, осыған қарамастан, қоғам жүктіліктен сақтану жауапкершілігін әлі де болса әйелге жүктейді".
