Сурет: istockphoto.com
Әлемде кесарь тілігі арқылы босану үлесі неге артып барады?
Сонымен, әлемде кесарь тілігі арқылы босану үлесі баяғыдан бері өсіп жатыр.
ДДСҰ болжамы бойынша, 2030 жылға қарай әрбір үшінші бала осы әдіспен туылуы мүмкін. Кейбір аймақтарда бұл көрсеткіш бұдан да жоғары болады: Шығыс Азияда - 63 пайыз, Латын Америкасы мен Кариб бассейні елдерінде - 54 пайыз, Солтүстік Африкада - 48 пайыз, Оңтүстік Еуропада - 47 пайыз, ал Аустралия мен Жаңа Зеландияда - 45 пайыз.
Қазақстан да жалпыәлемдік трендтен қалыс қалып жатқан жоқ.
Министрлік өз жауабында өсім себептерін түсіндірмеген. Алайда ДДСҰ бұл жалпыәлемдік тенденцияны хирургия мен анестезияның дамуы, медициналық практиканың өзгеруі, денсаулық сақтау жүйелерінің ерекшеліктері және жоспарлы оталардың кең таралуымен байланыстырады.
Сонымен қатар ұйым мынаны баса айтады: кесарь тілігі медициналық көрсеткіштер болған жағдайда адам өмірін сақтап қалады, бірақ қажеттілік болмаса, әйелді қан кету, инфекция жұқтыру және кейінгі жүктілік кезіндегі асқынулар қаупіне итермелейді.
Қазақстанда кесарь тілігі неге жиі жасала бастады?
Қазақстанда кесарь тілігі отасының артуына қандай жағдайлар себеп болуы мүмкін деген сұрақпен сарапшыларға жүгіндік.
Ардақ Аязбеков, акушер-гинеколог, "Акушерлік, гинекология және перинатология ғылыми орталығы" АҚ басқарма төрағасы, мұндай оталардың көбеюіне ана болу жасының ұлғаюы әсер етуі мүмкін екенін айтады.
"Қазақстанда алғаш рет ана атанған әйелдердің орташа жасы шамамен 23-тен 28 жасқа дейін өсті. Тұңғышын 30 жастан кейін босанатын қазақстандықтар саны артып барады. Жас ұлғайған сайын созылмалы аурулар мен жүктілік кезіндегі асқынулардың ықтималдығы артады, бұл ота жасауға көрсеткіш болуы мүмкін. Мысалы, артериялық гипертензия, гестациялық (жүктілік кезіндегі қандағы қант деңгейінің көтерілуі) және қант диабеті".
Оның айтуынша, заманауи медицина бұрын жүктілікке тыйым салынған аурулары бар әйелдерге де бала көтеруге мүмкіндік береді. Дегенмен олардың денсаулық жағдайы жүктіліктің барысына және босану әдісін таңдауға әсер етеді. Бұл кесарь тілігі отасының артуының бір себебі.
Бұл ретте оталардың үлесін медициналық көмектің қолжетімділігі мен сапасынан бөлек қарастыруға болмайды, деді Аязбеков.
Қазақстандық көрсеткішті - шамамен 24 пайыз - сарапшымыз орта деңгейге жатқызады.
Кесарь тілігінің артықшылықтары мен қауіптері
ДДСҰ барлық елдер үшін кесарь тілігінің бірыңғай ұсынылған үлесін белгілемейді.
Мұндай салдардың қаншалықты ауыр болатынына Ақтөбе тұрғыны Альбина Итеғұлованың басынан өткен жағдай дәлел, ол туралы Tengrinews 2025 жылғы қыркүйектің басында жазған болатын.
Егіздерін босану кезіндегі жоспарлы отадан кейін оның қуығына зақым келіп, қуық пен жатыр арасында жыланкөз пайда болғаны анықталды. Науқастың өзі болған жағдайды дәрігердің іс-әрекетімен байланыстырса, перинаталдық орталық өкілдері асқынудың қайталама кесарь тілігі мен бұрын кіші жамбас мүшелеріне жасалған оталарға байланысты болуы мүмкін екенін мәлімдеді.
"Кесарь тілігі күрделі құрсақ қуысы операциясы болып қала береді және ол ота кезінде де, отадан кейінгі және босанғаннан кейінгі кезеңдерде де асқынуларға ұласуы мүмкін. Негізгі қауіп-қатерлердің қатарында қан кету, инфекциялық асқынулар, ота жасалған жараның жазылуындағы қиындықтар және анестезияға байланысты асқынулар бар", - деп түсіндіреді Аязбеков.
Кесарь тілігі қандай жағдайларда жасалады?
Қазақстанда босандыру әдісі әйел мен баланың жағдайына, жүктілік мерзіміне және акушерлік жағдайға байланысты таңдалады. Денсаулық сақтау министрлігі кесарь тілігіне көрсетілім ретінде мыналарды атайды:
- плацентаның төмен орналасуы немесе мерзімінен бұрын ажырауы,
- жатырдағы тыртықтың белгілі бір түрлері,
- ұрықтың жатырда дұрыс орналаспауы,
- жатырдың жарылу қаупі және тағы басқа бірқатар жағдай.
"Пациент хирургиялық отаны өзіне-өзі тағайындай алмайды. Босандыру әдісі туралы түпкілікті шешімді ана мен ұрықтың жағдайын және қолданыстағы клиникалық хаттамаларды ескере отырып, медицина қызметкері қабылдайды", - деп хабарлады министрлік.
Бұл ретте, алдыңғы босанудың кесарь тілігімен аяқталуы келесісі де міндетті түрде отамен болатынын білдірмейді.
Аязбековтің айтуынша, дәрігерлер "бір рет кесарь - әрдайым кесарь" деген қағидадан бас тартып келеді: егер әйел мен баланың жағдайы мүмкіндік берсе, бұрын ота жасатқан әйелге табиғи жолмен босану ұсынылуы мүмкін.
Дегенмен медициналық көрсетілімдер - шешімнің бір ғана жағы. Қазақстандағы әйелдер үшін кесарь тілігінің қажеттілігі олардың баланы дүниеге әкелу туралы түсінігімен сәйкес келмеуі мүмкін.
Ота медициналық көрсетілімсіз қолжетімді елдерде әйелдердің бір бөлігі босану кезіндегі ауырсынудан қашу және болып жатқан процесті бақылауда ұстау үшін осы әдісті таңдайды.
Бірақ керісінше жағдайлар да болады: әйел табиғи жолмен босануға дайындалып, отаның қажеттілігін өзінің сәтсіздігі ретінде қабылдайды. Біздің кейіпкеріміздің басынан өткен жағдай да осыған ұқсас.
"Кесарь тілігі мен туралы емес сияқты көрінетін"
Дана Смағұлова - бал билерінен спорт шебері. Босанғанға дейін ол кесарь тілігі оның өмірінде мүлдем болмайтын оқиға деп есептеген.
"Босануға дайындық курстарына барғанда, бұл ота туралы ақпаратты мүлдем тыңдамадым, себебі бұл маған қатысты болмайды деп сенімді болдым", - деп еске алады Дана.
Жүктілік кезінде кейіпкеріміз жаттығуын жалғастырып, тіпті алғашқы екі айда сахнаға да шыққан. Оның физикалық дайындығы өте жоғары болды. Өз денесін сезіне білу дағдысы оған табиғи жолмен босана алатынына сенімділік берді.
Бірақ бәрі Дана жоспарлағандай болмады: толғақ ұзаққа созылғанымен, ол еш босана алмады.
"Мен өзімді ауырсынуға төзімдімін деп санайтынмын және бәрін жеңе алатыныма сенімді едім. Бірақ 18 сағаттық толғақтан кейін эпидуральды анестезияны өзім сұрадым", - дейді Дана.
Дәрігерлер ауырсынуды басу шешім емес екенін және бұдан әрі күту бала үшін қауіпті болуы мүмкін екенін ескерткен. Данаға кесарь тілігі ұсынылды және ықтимал қауіптерді талқылағаннан кейін ол келісімін берді. Алайда ол үшін ең қиыны ота туралы шешімнің өзі емес, әйел ағзасының табиғи функциясы деп санаған істі атқара алмағандай сезіну болды.
"Ота үстелінде жатқанда, өзімді қандай да бір "шала әйел" сияқты сезіндім. Әйел затына тән қарапайым функцияны орындай алмағандай болдым. Дегенмен кесарь тілігімен босанған таныстарыма ешқашан олай қарамаған едім".
Отадан кейін Дана 12 сағаттай дәрігерлердің бақылауында болды. Алғашқы аптада оған төсектен тұру, жату және аударылу қиынға соқты, тағы бір апта бойы айтарлықтай ауырсыну сезімі сақталды.
Қазір Дананың қызы 10 айлық, бірақ отадан кейін жоғалған іш аймағындағы сезімталдық әлі де қалпына келіп жатыр. Сонымен қатар, кейіпкердің кесарь тілігіне деген көзқарасы да айтарлықтай өзгерген: енді ол бұл отаны әйелдің сәтсіздігі емес, ана мен баланың денсаулығын сақтау мүмкіндігі деп қабылдайды.
"Мен кесарь тілігінің құтқарушы амал бола алатынын түсіндім. Бірақ оны босанудың оңай жолы деп нақты айта алмас едім", - дейді ол.
Неге кесарь тілігі әйелдің қалауы бойынша жасалмайды?
Ардақ Аязбековтің айтуынша, кесарь тілігін қалау бойынша жасау мүмкіндігі денсаулық сақтау моделіне байланысты.
Босанудың едәуір бөлігі жекеменшік клиникаларда өтетін елдерде медициналық ұйымдар босану әдісін таңдауда еркінірек болуы мүмкін. Қазақстанда босануға көмек көрсету мемлекеттік стандарттармен реттеледі, сондықтан ота тек медициналық көрсеткіштер бойынша ғана жасалады.
"Мұндай күрделі отаны тек әйелдің қалауы бойынша жасауды дұрыс емес деп санаймын. Кесарь тілігі қатаң медициналық көрсеткіштер бойынша орындалуы тиіс", - дейді дәрігер.
Қазақстанда бұл отаны әйелдің қалауы бойынша жасату мүмкін емес екеніне қарамастан, кейбір жүкті әйелдер ауырсынудан қорқып немесе алдыңғы босану кезіндегі қиын тәжірибесіне байланысты кесарь тілігін жасатуды талап етіп жатады.
Аязбековтің айтуынша, мұндай жағдайларда дәрігерлер мазасыздықтың себептерін анықтап, ауырсынуды басатын дәрі-дәрмектік және дәрі-дәрмектік емес әдістер туралы айтып береді және психологиялық қолдау ұсынады. Қажет болған жағдайда әңгімеге тәжірибелі мамандар мен перзентхана психологы қосылады.
Дегенмен медициналық көрсеткішсіз кесарь тілігін жасауға тыйым салу оның іс жүзінде қалай сақталып жатқаны туралы сұрақтарды жоққа шығармайды.
Қазақстанның перзентханаларында көп жылдар бойы еңбек еткен акушер-гинеколог Шолпан Сармұлдаеваның айтуынша, мемлекеттік мекемелерде медициналық көрсеткішсіз кесарь тілігіне қол жеткізу мүмкін емес.
"Мемлекеттік перзентханаларда қызметтердің көбі тегін көрсетіледі, барлық шығын медициналық сақтандыру қоры арқылы төленеді, сондықтан әрбір жағдай мұқият тексеріледі. Дәрігерлер мұндай тәуекелге барғысы келмейді, себебі заң бойынша медициналық көрсеткішсіз кесарь тілігін жасауға тыйым салынған - бұл үшін ең азы сөгіс алуға болады", - деп түсіндіреді сарапшы.
Сармұлдаеваның сөзінше, жекеменшік перзентханаларда да бұл отаға көрсеткішсіз түсу өте қиын, бірақ ол мұндай мүмкіндікті жоққа шығармайды.
"Кейде әйелдер ешқандай көрсеткіш болмаса да, ота жасауды шынымен сұрайды. Мысалы, нумерологияға сүйеніп баланың туған күнін таңдағысы келеді, мүсінін сақтап қалғысы келеді немесе ауырсынудан қорқады", - дейді ол.
Аурухана үшін кесарь тілігін жасау тиімдірек пе? Сармұлдаеваның пікірінше, Қазақстанда кесарь тілігі мен табиғи босану бағаларында айырмашылық болғанымен, үлкен айырмашылық жоқ.
Біз жекеменшік перзентханалардың баға тізімін тексеріп көрдік: қала мен мекемеге байланысты қарапайым босану 550-ден 770 мың теңгеге дейін, кесарь тілігі - 850 мыңнан 1,09 миллион теңгеге дейін тұрады.
"Кесарьға" деген "сән" туралы айтқанда назар аударатын тағы бір жайт бар: акушер-гинеколог үшін отаны жасау оңайырақ.
"Мұнда ақиқаттың үлесі бар: тәжірибелі дәрігер үшін ұзақтығы мен нәтижесін алдын ала болжау қиын босануды жүргізгеннен көрі, жоспарлы кесарь тілігін жасау шынымен оңайырақ болуы мүмкін. Отаны шамамен жарты сағатта жасап шығуға болады. Бірақ бұл оның қауіпсіз екенін білдірмейді: кесарь тілігі ота барысында асқынулар тудыруы мүмкін және олардың кейінгі жүктіліктерге қалай әсер ететінін болжау мүмкін емес", - дейді дәрігер.
Ардақ Аязбеков босану әдістері тек әйелге ғана емес, оның баласына да әсер ететінін айтады. Табиғи босану кезінде бала өз бетінше тыныс алуға және ана организмінен тыс өмір сүруге біртіндеп бейімделеді. Жоспарлы кесарь тілігі кезінде бұл тезірек орындалады, сондықтан кейбір жаңа туған нәрестелерге бейімделу үшін көбірек уақыт қажет болуы мүмкін.
Дегенмен заманауи медициналық тәжірибелер бұл процесті жеңілдетуге көмектеседі.
"Егер анасы мен баласының жағдайы мүмкіндік берсе, дәрігерлер кіндікті кесуді шамамен бір минутқа кешіктіреді, содан кейін "теріге тері" жанасуын және ерте емізуді қамтамасыз етеді. Бала таныс жүрек соғысын естіп, анасының иісін сезеді, ал ерте байланыс бейімделуге және емізуді бастауға ықпал етеді", - деп түйіндеді сарапшы.
Сонымен қатар, Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, кесарь тілігі еліміздегі 200-ден аса медициналық ұйымда жасалуы мүмкін. Ең күрделі жағдайларды босанушы әйелдер мен жаңа туған нәрестелерге көмек көрсететін екі республикалық мамандандырылған орталық қабылдайды.
